Täzelikler

  AŞGABAT, TÜRKMENISTAN – Murgap, Şahymerdan, Çu, Zerewşan we Isfaramsaý derýa basseýnleri üçin klimat töwekgelçilikleriniň bahalandyrylmagy boýunça jemleýji hasabat çap edildi. Bu ylmy-barlag işleri Germaniýanyň Halkara Hyzmatdaşlyk Jemgyýetiniň (GIZ) Merkezi Aziýada klimat töwekgelçiliklerini dolandyrmak sebit maksatnamasynyň çäginde geçirildi. Hasabatda sebitdäki birnäçe ýurdy, şol sanda Türkmenistany öz içine alýan serhetüsti derýa basseýnlerine üns berilýär. Ol esasy klimat howplarynyň - sil suwlary, çalt sil suwlary, gurakçylyk we yssy tolkunlaryň - şeýle hem olaryň oba hojalygyna, suw serişdelerine, topraga, öri meýdanlaryna we ýerli ekosistemalara täsiriniň jikme-jik seljermesini berýär. Hasabatda Merkezi Aziýanyň bäş serhetüsti derýa basseýninde klimat töwekgelçilikleriniň we gowşaklyklarynyň giňişleýin öwrenilmeginiň netijeleri görkezilýär, birnäçe bölümleri yzygiderli öwrenilýär. 

Klimat howplary we howply tebigy hadysalar

  Murgap, Şahymerdan, Çu, Zerewşan we Isfaramsaý derýa basseýnlerine mahsus bolan klimat  howa şertleriniň faktorlarynyň esasy görnüşleri jikme-jik beýan edilýär: sil suwlary, olaryň emele gelme mehanizmleri we iň gowşak ýerler; çabga suw almagy we çalt suw joşmalary, ýygylygynyň, güýjüniň we suw joşma zolaklarynyň seljermesi bilen; gurakçylyk, ýagyş görnüşleriniň üýtgemeleriniň we çyglylyk ýetmezçiliginiň artmagynyň bahalandyrylmagy bilen; howa temperaturasynyň ýokarlanmagy meýilleri bilen adatdan daşary ýylylyk tolkunlary we ýylylyk tolkunlary we olaryň jemgyýetçilik saglygyna, oba hojalygyna we ekosistemalara täsiri bilen.

Pudaga we ekosistemalara kaskad täsirleri diňe bir tebigy hadysalaryň gönüden-göni netijelerine däl, eýsem olaryň kaskad täsirlerine hem aýratyn üns berilýär. Howanyň üýtgemeginiň netijeleriniň oba hojalygyna ekinleriň hasyllylygynyň peselmegi we suwarymly ýerleriň we maldarçylyk üçin öri meýdanlarynyň zaýalanmagy arkaly täsir edip biljekdigi; derýa akymynyň üýtgemegi arkaly suw serişdeleri, oba hojalyk ekinleri üçin ösüş döwründe suwaryş suwunyň ýetmezçiliginiň artmagy we ilatyň we ykdysady pudaklaryň suw üpjünçiligi üçin töwekgelçilikler; eroziýa, duzlaşma, hasyllylygyň ýitmegi we çölleşme arkaly toprak we ýer; tebigy ýaşaýyş ýerleriniň zaýalanmagy we käbir ösümlik we haýwan görnüşleri üçin ösümlikleriň durnuklylygynyň peselmegi arkaly ekosistemalar we biodürlüligiň; we olaryň ulanylmagyna howanyň guraklaşmagynyň täsiri arkaly infrastruktura täsir edip biljekdigi görkezilýär. Türkmenistan üçin strategik ähmiýete eýe bolan Murgap derýasynyň basseýni üçin bu mesele gurak howa, oba hojalyk pudagynyň suw serişdelerine ýokary derejede garaşlylygy we tebigy ekosistemalaryň temperaturasynyň ýokarlanmagyna we ýagyşyň üýtgemelerine duýgurlygy sebäpli has-da möhümdir. Häzirki şertleriň bahalandyrylmagy resminamada dürli meýdanlaryň, ykdysady pudaklaryň we ilat toparlarynyň kesgitlenen howa faktorlaryna duýgurlygy baha berilýär. Maglumat seljermesine esaslanyp, bäş basseýniň her birinde iň duýgur sebitler, şeýle hem howa töwekgelçiliklerine iň köp sezewar bolýan pudaklar we işler, şeýle hem ilat toparlary kesgitlenýär. Bu bahalandyrma uýgunlaşma çärelerine ileri tutulýan ugurlary kesgitlemäge we serişdeleri esasy sebitlere we ugurlara gönükdirmäge mümkinçilik berýär. Howa töwekgelçilikleriniň bahalandyrmasy halkara, sebit we ýerli derejelerde karar kabul etmek, maliýeleşdirmek we meýilnamalaşdyrmak üçin maglumat bermek üçin esasy guraldyr. Görkezilen materiallar howa senariýalarynyň we töwekgelçilikleriniň milli we ýerli ösüş strategiýalaryna goşulmagyna, şeýle hem suw ýetmezçiligini we gurakçylygy wagtynda çaklamak arkaly oba hojalyk ýitgileriniň azaldylmagyna mümkinçilik berýär.

  Uýgunlaşmak boýunça hereket meýilnamasy hasabatda amaly teklipler we uýgunlaşmak boýunça hereket meýilnamasy bar. Teklip edilýän çäreler irki duýduryş ulgamlaryny işläp düzmek, kenarýaka durnuklaşdyrmak we suw joşmasyndan goramak, topragy goramak we ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreşmek, suwy goramak we suwuň netijeli ulanylmagy, ekosistemany dikeltmek we goramak, hünärmenler we jemgyýetler üçin okuwlary we mümkinçilikleri artdyrmak, şeýle hem maglumat alyş-çalşygy, bilelikdäki meýilnamalaşdyrmak we basseýn ýurtlarynyň arasynda utgaşdyrmak arkaly serhetüsti hyzmatdaşlygy güýçlendirmekden ybaratdyr. Bu teklipler suwy ulanmak, adatdan daşary ýagdaýlaryň öňüni almak, ekosistemany goramak we howanyň üýtgemegine uýgunlaşmak üçin maksatnamalary işläp düzmekde göz öňünde tutmak we ulanmak üçin degişli ministrliklere we edaralara, basseýn guramalaryna, ylmy edaralara, ýerli häkimiýetlere we jemgyýetçilik guramalaryna iberilýär. Hasabatyň güýçli taraplarynyň biri onuň gyzyklanýan taraplaryň inkluziw gatnaşmagyna üns bermegidir. Bu diňe bir hökümet edaralaryny we iri guramalary däl, eýsem ýerli jemgyýetleri, daýhanlary, suw ulanyjylaryny, öri meýdanlaryny dolandyrmak wekillerini, zenanlary, ýaşlary we ylmy we bilim edaralaryny üýtgeýän howa şertlerine jogap bermek we olara uýgunlaşmak proseslerine çekmek diýmekdir. Inkluziw çemeleşme dürli garaýyşlary, ýerli bilimleri we howanyň üýtgemeginden gönüden-göni täsirlenenleriň hakyky zerurlyklaryny göz öňünde tutmaga mümkinçilik berýär. Bu teklip edilýän çäreleri has maksada gönükdirilen, realistik we ýerde netijeli edýär. Bilermenler we hünärmenler degişli ministrlikleriň we edaralaryň, basseýn guramalarynyň, taslama ofisleriniň işgärleri, maslahatçylar we bilermenler bu resminamada bäş basseýniň her biri üçin howa faktorlarynyň gurluşly bahalandyrylmagyny, suw ulanylyşynyň, oba hojalygynyň, ýer ulanylyşynyň we daşky gurşawy goramak çäreleriniň seljermesini, uýgunlaşma tejribeleriniň sanawyny we howa gün tertibi we suw meseleleri bilen baglanyşykly taslamalary, maksatnamalary we maýa goýumlaryny esaslandyrmak üçin peýdaly maglumatlary taparlar.

 Ylmy işgärler, mugallymlar we talyplar uniwersitetleriň we ylmy edaralaryň ylmy işgärleri we mugallymlary üçin bu hasabat Merkezi Aziýanyň serhetüsti basseýnleri barada maglumat çeşmesi, howanyň üýtgemegi boýunça okuwlar üçin gollanmalar we usulyýet gollanmalaryny işläp düzmek hökmünde gyzyklydyr. Ekologiýa, geografiýa, agronomiýa, suw hojalygy we degişli ugurlar boýunça bilim alýan talyplar howanyň üýtgemeginiň sebitiň hakyky derýa basseýnlerinde nähili ýüze çykýandygy baradaky bu garaýyş bilen gyzyklanarlar, bu prosesler bilen ykdysadyýet, sosial prosesler we daşky gurşawy dolandyrmak arasyndaky baglanyşygy düşünerler, şeýle hem uýgunlaşmaga we adatdan daşary ýagdaýlara taýýarlyk görmäge häzirki zaman çemeleşmelerini öwrenerler. Merkezi Aziýanyň derýa basseýnleri birnäçe ýurdy öz içine alýar, şonuň üçin basseýniň bir böleginde howa giň meýdana täsir edýär. Gurakçylyk we sil howplaryna garşy göreşmek üçin bilelikdäki netijeli meýilnamalaşdyrmak utgaşdyrmagy, maglumat alyşmagy we bilelikdäki kararlary talap edýär. Bu baha bermek şeýle özara gatnaşyk üçin umumy, ylmy taýdan esaslandyrylan esas döredýär, ileri tutulýan howplary kesgitlemäge we döwletara çemeleşmeleri sazlaşdyrmaga kömek edýär. Uzak möhletde bu oba hojalyk önümçiliginde we ekosistemalary goramakda durnuklylygy ýokarlandyrmaga goşant goşýar. Mundan başga-da, ylmy-barlag netijeleri esasy milli we halkara maksatnamalaryň, ylalaşyklaryň we başlangyçlaryň — Durnukly Ösüş Maksatlarynyň (SDG), tebigy betbagtçylyklaryň wehimini azaltmak boýunça Sendai çarçuwaly maksatnamasynyň, Howanyň üýtgemegi baradaky Pariž ylalaşygynyň we Birleşen Milletler Guramasynyň Durnukly Ösüş Hyzmatdaşlyk Çarçuwasynyň (UNSDCF) durmuşa geçirilmegine gönüden-göni goşant goşýar. Basseýniň soňky materiallarynyň doly görnüşleri Merkezi Aziýanyň howa portalynda çap edildi we bilermenler, hünärmenler, mugallymlar, talyplar we ähli gyzyklanýan taraplar tarapyndan ulanmaga açykdyr. 

Gülnabat Jumamyradowa, 

Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty